domingo, 17 de mayo de 2026

Poesía en lengua gallega


Hemos elaborado un listado cronológico de poetas que han escrito en lengua gallega, la mayoría nacidos en Galicia, selectivo y por tanto incompleto, pero orientativo para quienes tengan curiosidad o verdadero interés en iniciarse en el conocimiento de la poesía en lengua gallegaIndicamos características poéticas y de autores, según la crítica ajena o el conocimiento propio, y referimos poemarios interesantes y poemas concretos*. Además, resaltamos lo poéticamente importante o extraordinario y los poetas considerados mayores, frente a menores o satélites. Los grandes poetas ya traídos al blog se enlazan a su correspondiente entrada.
____
*poemas que pueden leerse online, no necesariamente los más significativos.
____
EDAD MEDIA (siglos XII-XV)
Lírica galaico-portuguesa –v. AQUÍ: Alfonso X, Martín Codax
Cantigas:
Cantigas de amor
Cantigas de amigo 
Cantigas de escarnio y maldecir
 
Figuras clave (siglos XIII-XIV):
Bernardo de Bonaval10 cantigas de amor, 9 cantigas de amigo 
Pero da Ponte7 cantigas de amor, 7 de amigo, 23 de escarnio
Airas Nunes7 cantigas de amor, 3 de amigo, 4 de escarnio
Martín Codax –7 cantigas de amigo
Meendiño o Mendinho –Una cantiga de amigo
Don Dinis (Dinis I de Portugal)  –73 c. de amor, 51 de amigo, 10 de escarnio

La lírica galaicoportuguesa es una cumbre literaria de la Edad Media.
____
Ondas do mar de Vigo, Olas del mar de Vigo, 
se vistes meu amigo? ¿Visteis a mi amigo?
E ai Deus!, se verra cedo? ¡Ay Dios!, ¿vendrá pronto?

Ondas do mar levado, Olas del mar agitado,
se vistes meu amado? ¿visteis a mi amado? 
E ai Deus!, se verra cedo? ¡Ay Dios!, ¿vendrá pronto?
Martín Codax, «Cantiga I» [Traducción]

Ondas do mar de Vigo, Martín Codax

Tres siglos de decadencia literaria y cultural galaica, marginada la lengua gallega (aunque viva en tradición oral), con milagrosa preservación de poemas anónimos
Pranto da Frouseira (finales s. XV/principios s. XVI)
lamento por la ejecución del mariscal Pardo de Cela
soneto relevante: uso primero de métrica renacentista en poesía gallega
–tema amoroso: pastor prendado de bella pastora que se burla sutilmente
elogio de este don Diego que fue Gobernador-capitán general de Galicia
poema narrativo sobre el saqueo por piratas berberiscos [o turco-berberiscos] de la villa de Cangas de Morrazo
Lírica popular o tradicional (de tradición oral)
panxoliñas (villancicos), cantigas de berce (canciones de cuna), de traballo (de trabajo), regueifas (desafíos), romances, coplas satíricas
____
De min a triste Frouseira
que por treizón son vendida,
derribada na ribeira
ca xamais se veu vencida.

Per treizón tamén vendido
Jesús, nosso Redentor,
e por aquestes treidores,
Pero Pardo, meu Señor.
(...)
Eles quedan por tredores
e seu amo por leal,
pois os Reis á súa filla
suas terras mandan dar.

A Deus darán conta delo
que lles queira perdonar
co que acabou a Frouseira
e a vida do Mariscal.
____
Y preservación de algunos poemas de autor conocido.
Coloquio de 24 gallegos rústicos (s. XVIII), Martín Sarmiento “Padre Sarmiento”
coplas de tono humorístico y satírico de gran importancia, que refieren muerte del rey Felipe V y la ascensión de Fernando VI, pero sobre todo por su valor filológico y etnográfico: ofrece una visión detallada de la vida, costumbres y mentalidad del pueblo gallego rural de la época
dirigido a Diego Antonio Cernadas de Castro, cura de Fruíme, la ilustrada autora expresa su sentimiento de soledad y desamparo tras enviudar
____
MARCOS DA PORTELA:
1.- No chan que en Morrazo
chaman os galegos
chán de Parafita,
que chega hasta o cèo,

2.- que está nò camiño
que vay á o Ribeyro
dendes Pontevedra,
a vila do reyno;
Padre Sarmiento, Coloquio de 24 gallegos rústicos

Padre Sarmiento

SIGLO XIX
Precursores del Rexurdimento [renacer literario, alma gallega, paisaje]
Nicomedes-Pastor Díaz (1811-1863) –Poesías: romanticismo íntimo, melancolía
–«A Alborada»
–primer libro publicado en gallego
Francisco Añón Paz (1812-1878) –«A Galicia»: ‘saudosismo

Rexurdimento (Romanticismo, Simbolismo, Temática social)
–melancolía existencial –saudade–, intimismo, pensamiento profundo
Valentín Lamas Carvajal (1849-1906) –Saudades gallegas: costumbrismo rural
–denuncia social, anticlericalismo. v. AQUÍ 
Antonio Noriega Varela (1869-1947) –Do ermo: neovirgilianista

Los grandes poetas del Rexurdimento son Eduardo Pondal, Rosalía de Castro y Curros Enríquez, siendo Rosalía la excelsa poeta de Galicia.
____
Cantarte hei, Galicia, Cantarte he, Galicia, 
teus dulces cantares, tus dulces cantares, 
que así mo pediron que me lo han pedido 
na beira do mare. al borde del mar.

Cantarte hei, Galicia, Cantarte he, Galicia, 
na lengua gallega, en lengua gallega, 
consolo dos males, consuelo de males, 
alivio das penasalivio de penas.
Rosalía de Castro, Cantares gallegos: 1. IV [Trad. propia]

Curros, Rosalía, Pondal

SIGLO XX
Ramón Cabanillas (1876-1959) –Na noite estrelecida: renovación mitos artúricos
–«En pé», emblemático poema de Da terra asoballada
–vanguardia, intimismo, contención expresiva
Eduardo Blanco Amor (1897-1979) –Cancioneiro: eclecticismo
Publicó los Seis poemas gallegos de Federico García Lorca
Valentín Paz Andrade (1898-1987) –Pranto matricial (A Castelao)
Manuel Antonio (1900-1930) –De catro a catro: vanguardismo
–contención expresiva
Luis Amado Carballo (1901-1927) –Proel, O galo [in ext.]: hilozoísmo (imaginismo)
Fermín Bouza-Brey (1901-1973) –Nao senelleira: neotrovadorismo (arcaizante)
María Mariño (1907-1967) –Palabra no tempo: intimismo, melancolía. PMM
Aquilino Iglesia Alvariño (1909-1961) –Cómaros verdes: neovirgilianismo
Luis Seoane (1910-1979) –Fardel de eixilado: compromiso ético y político
–poesía vanguardista, neotrovadoresca y culturalista. v. AQUÍ
Celso Emilio Ferreiro (1914-1979) –Longa noite de pedra: compromiso social
Xosé María Díaz Castro (1914-1990) –Nimbos: intimista y existencial 
Antón Tovar Bobillo (1921-2004) –Arredores. Poesía existencialista 
–«O tempo», «O sol»
Luz Pozo Garza (1922-2020) –Códice Calixtino. Renovación formal y temática

Ramón Cabanillas, ‘‘Poeta da Raza’’, es puente hacia la modernidad; Manuel Antonio, el gran poeta de vanguardia; Celso E. Ferreiro, el poeta social.

La llamada Generación del 22 o de la vanguardia, la integran: Luis Pimentel, Manuel Antonio, Luis Amado Carballo y Fermín Bouza Brey.
____
En nos ollos azúes unha sagra visión, 
frorecidos os beizos nun rondel de oración, 
Galahaz vai levado, nun soñar caricioso, 
dunha espranza diviña e un relembro saudoso.
E a barquiña envolveita nun craror de luar, 
vai avante, en silenzo, de vagar... de vagar...
En los ojos azules la sagrada visión,
florecidos los labios en rondel de oración,
Galahaz es llevado en soñar cariñoso,
de esperanza divina y recuerdo saudoso
Y la barquita envuelta en un rayo lunar,
va avanzado, en silencio, con un lento marchar...
Ramón Cabanillas, «O cabaleiro do Santo Grial» [Trad. propia]
____
Como declaración de rupturismo poético, es fundamental un escrito de Manuel Antonio: «Prólogo de un libro que ninguén escribeu», donde el poeta dice:

O autor d'iste libro, a difrenza dos poetas da sua terra, tan homildosos devotos da Santa, do Bardo e do Rebelde, non por asomellar-se a ninguén, e moito menos o consabido trío. Fixo da sua independenza un sagro fanatismo, e vel-eiquí o tendes só, ergueito e orguloso.
El autor de este libro, a diferencia de los poetas de su tierra, tan humildes devotos de la Santa, del Bardo y del Rebelde, no quiere parecerse a nadie, y mucho menos al consabido trío. Hizo de su independencia un sagrado fanatismo, y aquí lo tenéis solo, erguido y orgulloso. [Trad. propia]

[Santa: Rosalía, Bardo: Pondal, Rebelde: Curros Enríquez.] 

Fuente

—Nacidos post. 1925
Manuel Cuña Novás (1926-1992) –Fabulario novo: p. existencialista. «Suceso»
María do Carme Kruckenberg (1926-2015) –intimismo, inclinación a lo popular
Manuel María (1929-2004) –poesía popular y reivindicativa. Poemas MM
Uxío Novoneyra (1930-1999) –Os eidos: experimentación formal [visto AQUÍ]
–contención expresiva
Xohana Torres (1931-2017) –Estacións ao mar: simbolismo marino. Tempo de ría
–autenticidad, originalidad, exceso. Poemas XT. «Nai», «Penélope»
Bernardino Graña (1932-2025) –Profecía do mar: renovación, compromiso social 
Manuel O. Rodríguez López (1934-1990) –galleguidad, saudade. Poemas MORL
–p. telúrica y vitalista. Poemas AAT/PAAT. Libro-audio
Salvador García-Bodaño (1935-2023) –Ao pé de cada hora: intimismo y crítica
Luis Méndez Ferrín (1938-) –Con pólvora e magnolias: nueva estética, crítica 
–«Conto»
Arcadio López Casanova (1942-2022) –Mesteres: p. intimista y desasosegada 
Ánxeles Penas (1943) –musicalidad
Xavier Rodríguez Baixeras (1945) –Fentos no mar: clasicismo estético
Antonio Domínguez Rey (1945) –reflexión filosófica. Poemas XLG
Xosé Lois García (1945) –Referentias: pluralidad temática
Xosé Vázquez Pintor (1946) –Seara. Obra poética: arraigo galaico. «Lingua»
Fermín Bouza Álvarez (1946-2016) –Labirinto de inverno: hermetismo
Alfonso Pexegueiro (1948) –Seraogna: compromiso ético, poesía personal y coral
Vítor Vaqueiro (1948) –identidad mítica y memoria
Marica Campo (1948) –intensidad lírica, feminismo. Poemas MC
Xesús Rábade Paredes (1949) –compromiso ético. Poemas XRP, PXRB
Millán Picouto (1949) –O macrocosmos+: rigor formal
Edelmiro Vázquez Naval (1949) –As voces da saudade. «Home e río»
–perfección formal, reflexión existencial
Xoán-Manuel Casado (1949-2002) –O libro de Caldelas: p. coloquial e intimista
Vicente Araguas (1950) –Paisaxe de Glasgow: transic. realismo social-vanguardia
Xosé María Álvarez Cáccamo, Pepe Cáccamo (1950) –p. experimental. PXMAC

Uxío Novoneyra es el poeta de la montaña; Bernardino Graña, el poeta del mar; Luis Méndez Ferrín, el poeta del compromiso nacionalista.
____
Courel dos tesos cumes que ollan de lonxe!
Eiquí síntese ben o puco que é un home.
Courel de tiesas cumbres que de lejos miran!
Aquí se siente bien lo poco que es un hombre.
Uxío Novoneyra, Os eidos (Los campos): poema inicial [Trad. propia]

Courel dos tesos cumes, Uxío Novoneyra

—Nacidos post. 1950 [Poesía experimental junto a otras corrientes poéticas]
Cesáreo Sánchez Iglesias (1951) –poesía intimista*. Poemas CSI
Ricardo Martínez-Conde (1951) –brevedad y precisión formal
Xosé M. Costa (1951) –poesía elegíaca y saudosista
Margarita Ledo Andión (1951) –poesía combativa y comprometida. Poemas MLA
Luis G. Tosar (1952) –Remol das travesías: tono elegíaco y saudista
Darío Xohán Cabana (1952-2021) –poesía musical, clasicismo (gran sonetista)
Pilar Cibreiro (1952) –Feitura do lume: intimismo, simbolismo. «A miña lingua»
–p. social, paisajística, amorosa, existencialista
Xulio L. Valcárcel (1953) –poesía intimista y sensorial. Poemas XLV/PXLV
Xavier Seoane (1954) –Don do horizonte: vitalismo. Poemas XS, «A patria»
Francisco Salinas Portugal (1955) –Os habitantes da culpa: imaginería. PFSP
Chus Pato (1955) –Sonora: poesía experimental. Poemas CP
Manuel Pereira Valcárcel (1955) –Poemas de cinza: poesía de la experiencia 
Xesús Manuel Valcárcel (1955) –A porta de lume: sentimentalismo
Xavier Rodríguez Barrio (1956) –compromiso social, lírica íntima
Claudio Rodríguez Fer (1956) –Amores e clamores: poesía erótica, p. experimental
Manuel Guede Oliva (1956) –Contra Serenou: intimismo y melancolía
Ramiro Fonte (1957-2008) –Pensar na tempestade: poesía de la memoria 
Manuel Rivas (1957) –lirismo emotivo. «Oda á Coruña»
Gonzalo Navaza (1957) –Libra: juego lingüístico. «Cidades»
Pilar Pallarés (1957) –Tempo fósil: poesía intimista, lusismo*. Poemas PP
Antón R. Reixa (1957) –lenguaje directo, coloquial
Luisa Villalta (1957-2004) –En concreto: intersección música-palabra
Arturo Casas (1958) –Pedra de nadir: reflexividad y metapoesía
Luis Rei Núñez (1958) –memoria personal y paso del tiempo. Poemas LRN
Lois Pereiro (1958-1996) –poesía desasosegada*. Día Letras Galegas 2011
Manuel Forcadela (1958) –Refutación da musa: culturalismo, simbolismo
Miguel Anxo Fernán-Vello (1958) –A raíz poseída: imaginería, símbolo, épica
Román Raña Lama (1960) –As dunas de Diomedes: formalismo
Anxo Quintela (1960) –Á sombra dos pavillóns: temática filosófica y vivencial
Antonio R. López (1961) –dimensión ética y reflexiva
Eva Veiga (1961) –A distancia do tambor: simbolismo, memoria. Poemas EV
Paulino Vázquez (1962) –Arcaico o tempo que respira: indagación intertextual
Eusebio Lorenzo Baleirón (1962-1986) –Gramática do silencio+. p. trascendente*
Ana Romaní (1962) –A desvértebra: poesía experimental. Poemas AR
Henrique Rabuñal Corgo (1962) –reflexión existencial. «Cidade alta»
Xela Arias (1962-2003) –Intempériome: poesía experimental. Poemas XA
Fran Alonso (1963) –Cidades: experimentación formal
Ramiro Torres (1973) –Esplendor arcano: surrealismo
Miriam Reyes (1974) –Sardiña: poesía experimental, fotopoesía
–poesía mayormente en castellano
Olga Novo (1975) –Feliz idade: ciclo vital. «O inefable», «Salvaxe mente»

Darío Xohán Cabana es poeta de formas clásicas; Claudio Rodríguez Fer, experimental; Pilar Pallarés, intimista; Miguel A. Fernán-Vello, simbolista.
____
Toda viaxe, ao cabo, é fuxir de nós mesmos, 
saír do labirinto desviado da sorte, 
sentir a chama limpa do futuro na fronte.
Todo viaje es un huir de nosotros mismos, 
salir del laberinto desviado de la suerte, 
sentir la llama limpia del futuro en la frente.
Miguel A. Fernán-Vello, «Aeroporto» (Aeropuerto)

Fuente

SIGLO XXI
—Nacidos post. 1975
Yolanda Castaño (1977) –Materia: identidad, cuerpo y lenguaje. Poemas YC
Ledicia Costas (1979) –Ultraluz: atmósfera fantástica 
Alba Cid (1989) –Atlas: mirada del mundo natural y los viajes. Poemas AC
Lara Dopazo (1985) –Ovella: poesía experimental 
Berta Dávila (1987) –Raíz da fenda: poesía íntima y existencial. Poemas BD
Gonzalo Hermo (1987) –Celebración: vanguardia renovadora. Poemas CE
Daniel Salgado (1981) –Poemas realistas: realismo crítico. Poemas DS
–poesía experimental
Ismael Ramos (1994) –Lixeiro: poesía reflexiva, épica vivencial

Los nuevos poetas gallegos navegan por un mar poético vanguardista y ecléctico.
____
*Impresiones propias.
+poética completa

Fuente
***
Enlaces poéticos
Historia de la literatura gallega [poesía, prosa], Xesús M. Freire López
Nueva poesía gallega, Claudio Rodríguez Fer –Instituto Cervantes
—Antologías de poesía gallega
____
Como colofón, una conferencia del poeta Arcadio López-Casanova que gira en torno a la figura de Rosalía de Castro, pero en la que se dan nombres de otros poetas que, de algún modo, siguen su estela poética (Ramón Cabanillas, Luis Pimentel...), frente a quienes se declaran rupturistas (poetas de vanguardia o que optan por nuevas poéticas), y algunas obras esenciales de la lírica gallega contemporánea.

Rosalía de Castro y la poesía gallega contemporánea
Texto relacionado:

1980: complejidad, culturalismo
1990: simplificación; recuperación poesía social
2000: ciberpoesía; línea femenina-feminista
____
BIENVENIDAS LAS SUGERENCIAS A ESTA ENTRADA POÉTICA,
SEGURAMENTE CON CARENCIAS E INEXACTITUDES.

Historia da literatura galega contemporánea

No hay comentarios:

Publicar un comentario